In de ouderenzorg, en met name in woningen voor mensen met dementie, is communicatie vaak een van de eerste en grootste uitdagingen. Naarmate het geheugen vervaagt en de taalvaardigheid afneemt, zoeken families en zorgverleners naar nieuwe manieren om contact te maken. In een recent interview met Dr. Anke Coomans werd één boodschap met overtuiging herhaald: muziek is niet alleen een activiteit, het is een brug naar menselijk contact.
 | Dr. Anke Coomans is een specialist in muziektherapie met een sterke klinische en academische expertise, met name op het gebied van muzikale improvisatie met mensen in een vergevorderd stadium van dementie, waarbij non-verbale interactie de gesproken communicatie vervangt. Momenteel geeft zij leiding aan de afdeling Muziektherapie van het Universitair Psychiatrisch Centrum in Kortenberg (KU Leuven), waar zij een team van vijftien muziektherapeuten coördineert. Haar werk richt zich nu vooral op oudere patiënten met complexe psychische aandoeningen, waaronder depressie. Op basis van deze uitgebreide ervaring gaf ze waardevolle inzichten in hoe muziek op een zinvolle manier kan worden gebruikt in de dagelijkse zorg. |
Maar wat is muziektherapie? De deskundige begon met het verduidelijken van een onderscheid dat vaak verkeerd wordt begrepen. “Er is een verschil tussen muziektherapie en op muziek gebaseerde interventies”, legde ze uit. “Muziektherapie is een psychotherapeutische benadering die wordt aangeboden door een gecertificeerde muziektherapeut. Het is gebaseerd op een therapeutische relatie en op het ontmoeten van de persoon door middel van muziek.” Op muziek gebaseerde interventies omvatten daarentegen alledaagse praktijken zoals zingen, naar muziek luisteren, dansen of eenvoudige instrumenten bespelen. “Deze zijn uiterst waardevol”, voegde ze eraan toe, “en ze kunnen worden gebruikt door zorgverleners, vrijwilligers en familieleden. Het is geen therapie in klinische zin, maar ze zijn essentieel in de dagelijkse zorg.”
Ritme, stem en gevoeligheid
De kracht van muziek voor mensen met gevorderde dementie is enorm, benadrukte Anke. "Muziektherapie draait om relaties. We ontmoeten de persoon op een non-verbaal niveau, via geluid, ritme en aanwezigheid“, legde ze uit, waarbij ze benadrukte hoe muziek kan communiceren wanneer woorden niet langer volstaan. Zelfs wanneer woorden tekortschieten, maakt muziek communicatie mogelijk. Anke Coomans beschreef haar werk met mensen die niet meer konden spreken: ”Door in de muzikale improvisati af te stemmen op mekaars ademhaling, beweging en tempo konden we nog steeds communiceren. We ontmoetten elkaar op een heel basaal, menselijk niveau."
Deze verbinding heeft praktische implicaties voor de zorg. “Verzorgingstehuizen zijn drukke plaatsen”, legt ze uit. “Verzorgers zijn door de hoge werkdruk genoodzaakt een hoger tempo aan te nemen dan mensen met dementie. Maar als we het rustiger aan doen en ons tempo toch durven aanpassen aan hun ritme, kan dit zich vertalen in gemakkelijkere zorg. Het aankleden, wassen, het samen bewegen – alles kan dan zowel voor de persoon met dementie als voor de hulpverlener tot meer voldoening leiden.” Zelfs eenvoudige muzikale interventies kunnen helpen: "Je kunt neuriën, je kunt zachtjes zingen. Je hoeft geen professionele zanger te zijn. De stem is het krachtigste en meest toegankelijke instrument dat we hebben."
Tegelijkertijd waarschuwt ze dat muziek zorgvuldig moet worden gebruikt. “Muziek is erg aantrekkelijk, maar kan ook intrusief zijn. Je kunt je oren niet sluiten. Je kunt muziek niet niet horen.” Verzorgers moeten alert zijn op zowel overstimulatie als onderstimulatie. “Beide kunnen leiden tot moeilijk gedrag. We moeten zorgvuldig observeren en onderscheid maken”, zegt ze.
Deelname, voorkeur en momenten van vreugde
Het interview stelde ook aannames over deelname aan muziekactiviteiten ter discussie. “Als iemand stil zit tijdens een muzieksessie, betekent dat niet dat hij niet deelneemt”, legde Dr. Coomans uit. "Luisteren is deelnemen. Aanwezig zijn is deelnemen. De muziek ontvangen, voelen wat er gebeurt – dat is ook betrokkenheid. Ik houd er niet van als we zeggen dat iemand niet deelneemt alleen omdat hij niet meezingt of beweegt."
Persoonlijke voorkeur is net zo belangrijk. “De een houdt van dansen, de ander luistert liever. De een houdt van Beethoven, de ander raakt erdoor geïrriteerd.” Onderzoek ondersteunt dit: muziek die tijdens de adolescentie, grofweg tussen de 12 en 16 jaar, wordt beluisterd, wordt het meest levendig herinnerd. “Die muziek is nauw verbonden met identiteit en emotie”, merkte ze op, waarmee ze uitlegde waarom bekende melodieën vaak de sterkste reacties oproepen.
Wat instrumenten betreft, was haar advies eenvoudig. “Het belangrijkste instrument is de stem. Die is altijd aanwezig, goedkoop en heel menselijk.” Eenvoudige percussie-instrumenten zoals shakers, tamboerijnen of kleine trommels kunnen ook effectief zijn: “Ze zijn gemakkelijk vast te houden, gemakkelijk te gebruiken en geven mensen een gevoel van participatie.” Zelfs wanneer de spraak verloren gaat, blijft muziek vaak behouden. “Mensen die geen gesprek kunnen voeren, kunnen nog steeds zingen – soms zelfs duidelijker dan we verwachten.”
Een van de meest ontroerende momenten die ze zich herinnerde, illustreerde perfect de kracht van muziek. Een vrouw in een vergevorderd stadium van dementie, die niet meer in staat was om verbaal te communiceren, begon gracieus te dansen toen er muziek klonk. “Elegant, beheerst, prachtig”, zei Dr. Coomans. Zachtjes voegde ze eraan toe: “Op dat moment was ze geen patiënt. Ze was geen persoon met dementie. We waren gewoon twee mensen die elkaar ontmoetten in muziek.”
Muziek geneest dementie niet, maar het kan het dagelijks leven met dementie wel aanzienlijk verbeteren. Het creëert verbinding, herstelt waardigheid en opent nieuwe manieren om te communiceren wanneer woorden niet langer voldoende zijn. Voor zorgverleners en families is de les dat rustig aan doen, luisteren en het gebruik van vertrouwde muziek uit de kindertijd routines rustiger en zinvoller kunnen maken. Keuzes bieden, voorkeuren respecteren en rustige deelname waarderen zijn net zo belangrijk als actieve betrokkenheid aanmoedigen. Kortom, muziek biedt een brug – een manier om elkaar te ontmoeten, contact te maken en momenten van vreugde en herkenning te delen, zelfs in het geval van ernstig geheugenverlies.
Anke Coomans, Phd is coordinator van het Competentiecentrum muziektherapie van het UPC KU Leuven. Binnen dit centrum is zij actief als muziektherapeut op een psychogeriatrische afdeling. Zij is tevens docent aan de Bachelor en Masteropleiding Muziektherapie van LUCA School of Arts en aan de Master of Arts Therapies van Codarts, Rotterdam.
Meer info:
https://www.luca-arts.be/nl/muziektherapie-campus-leuven-lemmens-master
artikel door Tomas - student Op Kot
